تبلیغات
احادیث معصومین علیهم السلام - آسیب شناسی روزه از منظر روایات اسلامی
احادیث معصومین علیهم السلام

آرشیو موضوعی

آرشیو

لینکستان

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

آسیب شناسی روزه از منظر روایات اسلامی




محتشم مومنی

در مقاله حاضر نویسنده با استناد به برخی آیات و روایات آسیب ها و خطراتی را كه عبادات و بخصوص روزه را تهدید می كند مورد بررسی قرار داده و آنها را واكاوی كرده است كه با هم آن را از نظر می گذرانیم.
    در میان تمامی عباداتی كه خداوند عزیز بر بندگان خویش واجب فرموده، بدون تردید «روزه» از جایگاه ویژه ای برخوردار است، چرا كه در كلامی قدسی، این عمل پر ارج را منتسب بخود نموده و پاداش آن را نیز خود برعهده گرفته:
    حضرت مصطفی (ص) از جناب احدیت نقل می فرماید كه: «آن حضرت عز شانه فرموده كه: روزه از برای من است و مختص به من و من خود ثواب او را چنانكه لایق به من است به روزه دار خواهم داد.»(1)
    و نیز در شرافت قدر این عبادت گرانسنگ همان بس كه در روایات اسلامی آن را به عنوان سپر و محافظی در برابر آفات و خطرات دنیوی و عذاب اخروی معرفی كرده اند، كما اینكه امام صادق (ع) از جد گرامی اش حضرت رسول (ص) نقل می فرماید كه آن حضرت (ص) فرمود:
    «روزه سپری است برای روزه دار از آفتهای دنیا و مانعی است از عذاب آخرت برای او.» (2)
    ولی باید دانست اگرچه «روزه» در میان عبادات اسلامی از چنین جایگاه رفیع و مرتبه والایی برخوردار است، و لكن چنان نیست كه هر «روزه» گرفتنی مشمول این پاداشها و فواید عظیم دنیوی و اخروی گشته و در نزد خداوند درخور ثواب باشد. زیرا با نگاهی به احادیث و بیانات اولیاء دین و حضرات معصومین علیهم السلام این نكته بسیار مهم اثبات می گردد كه این عمل با تمام اهمیتی كه داراست از جهات گوناگون و بوسیله عوامل متعدد در معرض آسیب و خطر می باشد، كه هرگاه از جانب حتی یكی از آنها تهدید واقع گردد، نه تنها هیچیك از پاداشهای فوق را شامل نمی شود بلكه خود تبدیل به وسیله ای می شود برای رنج و عذاب دنیوی و اخروی!! از همین رو در نوشتار حاضر به برخی از اعمال و صفات روحی و جسمی كه این عبادت عظیم الشان را تهدید می كنند اشاره كرده و پیرامون هر یك توضیحاتی كوتاه ارائه می نمائیم:
    1- ریا
    «ریا» و یا به عبارت دقیق تر «شرك خفی» كه نقطه مقابل «اخلاص» می باشد از جمله گناهان مهلكی است كه در كتب اخلاقی به شدت از آن نهی شده و اعلام گردیده كه هر عملی كه به اندازه ذره ای آلوده به ریا و خود نهائی باشد، در نزد پروردگار بی ارزش بوده و سزاوار عقوبت و كیفر است. در وخامت این گناه بزرگ همین بس كه در لسان پیامبر گرامی(ص)، از آن با عنوان «شرك اصغر» یاد شده:
    «از حضرت رسول (ص) مروی است كه فرمودند بدرستی كه بدترین چیزی كه بر شما می ترسم شرك اصغر است عرض كردند چیست شرك اصغر فرمود: ریا...» (3)
    و همانگونه كه گفته شد این صفت ناپسند و عمل قبیح، دشمنی سخت برای اعمال و عبادات بوده تا جایی كه بنا بفرموده رسول مكرم اسلام(ص):«خداوند قبول نمی فرماید عملی را كه در آن بقدر ذره ای از ریا باشد.» (4) و «ریا» بنا بفرموده امام خمینی (ره) در كتاب شریف «اربعین حدیث» عبارت است از:«نشان دادن و وانمود كردن چیزی از اعمال حسنه یا خصال پسندیده یا عقاید حقه به مردم، برای منزلت پیدا كردن در قلوب آنها و اشتهار پیدا كردن پیش آنها بخوبی و صحت و امانت و دیانت، بدون قصد صحیح الهی.» (5)
    2- عجب:
    یكی از مفاسد اخلاقی بسیار خطرناك و مهلك، كه بر باد دهنده سرمایه های مادی و معنوی انسان است، مفسده عظیم و موحش «عجب و خودبینی» می باشد، كه تعریف آن عبارت است از: «بزرگ شمردن عمل صالح و مسرور شدن به آن و خود را از حد تقصیر خارج دانستن است.» (6) و در خباثت این خصلت ناپسند همین بس كه در احادیث بسیاری آن را عامل هلاكت آدمی دانسته اند، كما اینكه از امیرمومنان علی (ع) نقل شده كه فرمودند: «من دخله العجب هلك: كسی كه عجب در او راه یابد هلاك شود.» (7) و نیز آورده اند كه :«موسی بن عمران (علی نبینا و آله و علیه السلام) از شیطان پرسید:«خبر ده مرا به گناهی كه (بدان وسیله) تو بر اولاد آدم راه یابی و تسلط پیدا كنی.) گفت:«وقتی عجب كند بر نفس خود و بزرگ شمارد عملش را و كوچك شود در چشمش گناه او» (8)
    با عنایت به مطالب و احادیث ذكر شده در پیرامون نقش ویرانگر «عجب و خودبینی» كه به برخی از آنها اشاره شد، دانسته می شود كه یكی از مهمترین آسیب هایی كه عبادت و طاعت آدمی را مورد تهدید قرار می دهد و بیم آن می رود كه با نفوذ آن در دل و جان انسان، زحمات طاقت فرسای او را در راه بندگی پروردگار از بین برده و به اصطلاح قرآن كریم «هباء منثوراً» گرداند، همین صفت رذیله «عجب» است . و روزه گرفتن كه خود عبادتی بزرگ و نشانه تسلیم انسان در برابر خداوند است، نیز به شدت از جانب این رذیله مهلك در معرض خطر قرار دارد، زیرا از آنجا كه این عبادت برخلاف سایر عبادات، با سختی و مشقت بیشتری همراه است(مخصوصاً در فصول گرم سال)، انسان غیر مهذب و غافل می پندارد به صرف تحمل این سختی ها، كاری كرده و حتماً و بی برو و برگرد مستحق پاداش است و چنانچه در مقابل این زحمات از سوی خداوند كوچكترین بی توجهی به او شود در حق او ظلم روا داشته اند!! و از همین رو گستاخانه خود را از ذات باریتعالی طلبكار دانسته و در نتیجه به گناه بزرگ «عجب» گرفتار آمده و نه تنها هیچگونه پاداشی را در مقابل «روزه گرفتن» دریافت نمی كند بلكه با ابتلابه عجب و خودبینی، مستحق دخول در عذاب الهی می گردد.
    3-گناه و پیروی از شیطان:
    در روایات اسلامی وارد شده است كه «چه بسا افرادی كه بهره آنها از روزه و ماه مبارك رمضان، تنها گرسنگی و تشنگی است و بجز این دو، بهره و پاداشی از آن نصیبشان نمی شود.» و این نیست مگر به خاطر آنكه این گروه از افراد، مقلدوار تنها به امساك از خوردن و آشامیدن اكتفاء كرده و دلخوش به همین هستند كه آری ما هم روزه گرفته ایم!! اینان كسانی هستند كه درهمان حال كه روزه گرفته و می گیرند، از گناه پرهیز نداشته و با دست یازیدن به انواع و اقسام گناهان، به عبادت عظیم خود آسیب وارد كرده اند.
    اگر در خطبه شریف شعبانیه كه در آستانه ماه مبارك رمضان از سوی رسول گرامی اسلام(ص) ایراد گردیده می خوانیم كه: زبانهای خود را حفظ كنید و بپوشانید چشمهای خود را از آنچه حلال نیست برای شما نگاه كردن بدان و گوشهایتان را نگاه دارید از آنچه شنیدن آن برای شما حلال نیست.»، این سفارشات پیامبر(ص) برای آن است كه هر گناهی كه در ماه مبارك رمضان از آدمی سرزند علاوه بر آنكه خود گناه و نافرمانی ذات اقدس الهی محسوب می شود و عقوبت سختی در پی دارد، آسیب جدی به «روزه» انسان روزه دار وارد كرده و این عبادت بزرگ را از اثر وفایده مطلوب ساقط می كند و زحمات او را بر باد می دهد. و درست به همین دلیل است كه در سفارش گرانسنگی از وجود مبارك امام صادق(ع) می خوانیم كه:
    هرگاه اراده كردی كه روزه بگیری، لازم است قصد بازداشتن نفس از خواهشهای نفسانی بكنی مثل فحش و مجادله با كسی و قسم دروغ خوردن و لغو گفتن و شنیدن؛ چرا كه ارتكاب اینها در روزه موجب نقصان ثواب روزه و باعث حرمان از قبول آن است.»(9)
    پس آن كس كه حقیقتا طالب بهره بردن از فرصت ماه مبارك رمضان است و از دل و جان می خواهد كه روزه گرفتن او مورد رضای خداوند باشد و او را به پاداش های الهی واصل گرداند، بایستی مردانه كمر همت بسته و ازابتدای ماه مبارك، مراقب اعمال، اعضا و جوارح خود باشد تا مبادا مرتكب گناهی شده و در نتیجه از ثواب روزه خود كاسته و یا در صورت تكرار به طور تام و تمام از پاداش روزه محروم گردد. و ما در ادامه این نوشتار به برخی از گناهان كه سفارش اكید بر ترك آنها در ماه مبارك رمضان شده نیز اشاراتی خواهیم داشت.
    4-غیبت:
    چنان كه گفته شد یكی از عوامل آسیب رساننده به «روزه» گناه و پیروی از شیطان است و اینك باید توجه داشت كه در میان گناهان، گناه عظیم «غیبت» در آسیب رساندن به روح و جان آدمی و نیز عبادات او و از جمله «روزه» نقش ویژه ای داشته و سفارش اكید شده كه از آن پرهیز شود.
    غیبت همان گناه عظیمی است كه در قرآن كریم به صراحت از آن نهی شده و در آیه شریفه 12 از سوره مباركه حجرات آمده كه: غیبت نكند بعضی از شما بعضی دیگر را، آیا دوست دارد یكی از شما گوشت برادر خود را بخورد در صورتی كه مردار است، پس كراهت دارید او را...»
    «از رسول خدا(ص) مروی است كه فرمود: بنده ای را در موقف حساب قیامت می آورند و نامه عملش را به او می دهند، كارهای خیری را كه در دنیا انجام داده در آن نمی بیند می گوید خدایا این نامه عمل من نیست زیرا حسنات خود را در آن نمی بینم. به او گفته می شود خدای تو اشتباه نمی كند و فراموش نمی نماید، كارهای نیكت به واسطه غیبت كردنت از مردم، از بین رفت. پس دیگری را می آورند و نامه عملش را به او می دهند و در آن حسناتی را كه بجا نیاورده می بیند می گوید پروردگارا این نامه عمل من نیست چون این همه حسنات كه در آن ثبت است من بجا نیاورده ام. به او می گویند اینها حسنات فلان شخصی است كه از تو غیبت كرده در عوض، حسناتش به تو داده شده است.»(10)
    حال كه دانستیم این گناه چه اثراتی در نامه عمل آدمی بجا می گذارد، باید این نكته مهم را یادآور شویم كه «غیبت» اگرچه در همه زمانها و مكانها ممنوع بوده و مورد خشم و غضب خداوند است و لكن در ماه مبارك رمضان بیشتر مورد نهی واقع شده و سفارش گردیده كه از آن پرهیز شود، چرا كه موجب بطلان معنوی روزه و پوك شدن روزه از درون است:
    حضرت صادق(ع) از حضرت رسول خدا(ص) روایت كرده كه فرمود: من اغتاب امرء مسلما بطل صومه...: كسی كه غیبت كند مرد مسلمی را، باطل شود روزه او...»(11)
    آری، غیبت، یكی از مهمترین آسیب های روزه است و آدمی را از فضیلت روزه محروم كرده و باعث از دست دادن پاداش هایی می شود كه در اثر این عبادت نصیب آدمی می گردد.
    در رابطه با تاثیر «غیبت» در روزه و بی خاصیت كردن آن ذكر حدیث زیر را ضروری می دانیم كه پیامبر اكرم(ص) فرمودند:
    «روزه دار از آن هنگام كه صبح می كند تا به شب در رود، مادام كه غیبت نكند در عبادت است و همین كه غیبت كرد روزه او پاره (بی خاصیت) می شود.»(12)
    5-دروغ:
    در میان گناهان كبیره ای كه خداوند عزیز ما را از آنها نهی فرموده و فرمان داده كه بدانها نزدیك نشویم، «دروغ» است كه گناهی عظیم بوده و خطرناك می باشد و شاید بتوان گفت احادیثی كه در زشتی این گناه وارد شده در مقایسه با احادیثی كه در رابطه با گناهان دیگر وارد شده بی نظیر بوده و حتی قابل مقایسه نمی باشند! برای نمونه توجه به احادیث زیر خالی از لطف نیست:
    امام باقر(ع) فرمود: به راستی خدا برای شر و بدی قفل ها مقرر كرده و كلیدهای آنها را شراب قرار داده و دروغ بدتر از شراب است.» (13) و:
    «عن ابی جعفر علیه السلام قال: ان الكذب هو خراب الایمان: براستی كه دروغ ویران كننده ایمان است.» (14)
    امام علی(ع) فرمود: هیچ بنده ای مزه ایمان را نچشد تا دروغ را وانهد، چه شوخی باشد و چه جدی».(15)
    باتوجه به احادیث فوق كه به واقع بخش اندكی از صدها حدیثی است كه در رابطه با زشتی «دروغ» وارد شده، دانسته می شود كه اصولاً «دروغ» با «ایمان» به شدت ناسازگار بوده و انسان تا از دروغ در جنبه های مختلف آن چه به صورت شوخی و چه به صورت جدی پرهیز نداشته باشد، بهره ای از ایمان نبرده و طعم شیرین آن را احساس نخواهد كرد.
    و اما جدای از آنچه گفته شد، یكی دیگر از ثمرات زشت و عظیم این گناه یعنی «دروغ» آن است كه عبادتی همچون «روزه» را تحت الشعاع قرار داده و آن را باطل كرده و انسان روزه دار را از نتایج و ثمرات مبارك و ارزشمند آن محروم می گرداند:
    پیامبر اكرم(ص) فرمود:
    پنج كار است كه روزه را باطل می كند و وضو را می شكند: اول دروغ...»(16) و:
    براستی آیا این عاقلانه است كه آدمی رنج گرسنگی و تشنگی را برخود هموار كند و چندین ساعت این بار طاقت فرسا را بردوش كشد وآن گاه با آلوده نمودن خود به گناه عظیم «دروغ» همه نتایج حاصل از این تلاش و مجاهدت را برباد دهد؟! و آیا جای آن ندارد كه انسان روزه دار به هنگام اشتغال به این عمل گرانبها، بیش از گذشته «زبان» خود را از آلوده شدن به «دروغ» محافظت نماید تا هرچه بیشتر از ثمرات این ماه عظیم و فیوضات «روزه» بهره مند گردد؟! و صدالبته همانطور كه گفته شد پرهیز از دروغ و دروغگویی تنها مختص به ماه مبارك رمضان و دوران روزه گیری نمی باشد بلكه انسان مؤمن همواره از این عمل ناپسند پرهیز می كند و لكن در این ایام كه پاداش عمل او بسته به دوری از این گناه بزرگ است بیش از گذشته از خود مراقبت می كند كه مبادا حتی به شوخی نیز بدان آلوده نگردد.
    6-دشنام و بدگویی:
    از جمله رفتارهای ناپسندی كه متاسفانه قبح آن كم شده و برخی ها آن را گناه محسوب نمی كنند درحالی كه خداوند و اولیا و دین از آن نهی كرده اند، عمل ناپسند «دشنام و بدزبانی» است. رفتاری كه با ادب انسانی و اسلامی مغایر بوده و در قرآن كریم سفارش شده كه حتی نسبت به غیرمسلمانان نیز از آن پرهیز شود (انعام آیه 108) و در احادیث اسلامی نیز به شدت از آن نهی گردیده است:
    «حضرت صادق(ع) فرمود: هرزه گویی و بدزبانی از جفاكاری است و جفاكاری در آتش است.»(17)
    آلوده كردن زبان به بدزبانی، دشنام و هرزه گویی، علاوه بر آنكه ناپسند و مورد نهی است از آفات و آسیب های «روزه» بوده و موجب می شود عمل روزه دار نتیجه و ثمره مطلوب را دربر نداشته و مورد رضای خداوند قرار نگیرد. در روایت وارد شده است كه:
    «پیغمبر(ص) شنید كه زنی به كنیز خود ناسزا می گوید، فرمود: غذایی به نزدش آورند. وی گفت: یا رسول الله من روزه ام! فرمود: چگونه روزه ای كه كنیزت را ناسزا می گویی؟! روزه كه تنها امساك از غذا و آب نیست روزه را قرار داده اند كه از هر كار زشتی بازدارد، چه اندكند روزه داران و بسیارند گرسنگان (به نام روزه دار)»!(18)
    پرهیز از ناسزاگویی و بدزبانی به هنگام روزه گرفتن آنچنان مهم و باارزش است كه حتی سفارش شده چنانچه به هنگام روزه بودن، دیگری با شخص روزه دار به نادانی برخورد كرد و او را با بدزبانی خود آزرد، بر شخص روزه دار است كه از پاسخگویی به او و مقابله به مثل كردن با او خودداری كرده و زبان به ناسزاگویی او نگشاید: رسول خدا(ص) فرمود: «روزه سپر آتش است و هركه روزه گرفت آن روز سبكسری نكند. و اگر كسی با او جهالت كرد به او ناسزا و بد نگوید و بگوید من روزه دارم.»(19)
    پرهیز از بدگویی و ناسزاگویی به هنگام روزه بودن آنگاه اهمیت خود را آشكار می كند كه دریابیم انسان روزه دار در اثر گرسنگی و تشنگی، كم حوصله شده و احتمال می رود با كوچكترین عاملی صبر و آرام خود را ازدست داده و زبان به بدگویی بازكند. از همین رو پرهیز از ناسزاگویی و خودداری از این عمل ناهنجار به هنگام روزه بودن، خود در زمره «جهاد با نفس» محسوب شده و بر مراتب قرب انسان روزه دار افزوده و پاداش او را نیز افزون می گرداند.
    7-بهتان و تهمت:
    مهمترین سرمایه هر انسانی در زندگی، آبرو و اعتباری است كه با زحمت بدست آورده و در راه كسب و حفظ آن سختی های بسیاری متحمل گردیده است. به همین دلیل در اسلام بسیار سفارش شده كه این سرمایه عظیم نباید مورد تعرض قرار گیرد و هرگونه عاملی كه باعث خدشه دار شدن آن گردد ازنظر اسلام مطرود و منفور است. یكی از اموری كه این سرمایه گرانبها را مورد تهدید قرار می دهد دست یازیدن به عمل غیراخلاقی «تهمت» و «بهتان» است كه متاسفانه گاه از سوی عده ای ناآگاه عملی ساده انگاشته شده و بدون كوچكترین احساس مسئولیتی با ارتكاب آن، آبروی چندین ساله افراد را دستخوش اغراض نفسانی خود قرار می دهند. درحالیكه این گناه در پیشگاه پروردگار آنچنان عظیم است كه در روایتی وارد شده كه هرگز از صفحه نامه اعمال محو نخواهد شد!!: رسول خدا(ص) فرمود: پنج گناه است كه محوشدنی نیست (وكفاره ندارند)، شریك قراردادن برای خدا و كشتن كسان بناحق و بهتان زدن به مؤمن...»(20)
    اما جدای از عقوبت هایی كه برای این گناه ذكر شده، باید دانست كه این گناه عظیم در عبادت آدمی نیز تاثیرات نامباركی بدنبال خواهد داشت كه یكی از آنها محروم شدن از پاداش روزه و مورد خشم پروردگار قرارگرفتن است:
    «پیامبر اكرم(ص) فرمود: هركه ماه رمضان را روزه بدارد و از حرام و بهتان اجتناب ورزد خداوند از او راضی شود و بهشت را برای او واجب كند.»(21)
    8-سخن چینی
    زندگی اجتماعی آدمی همواره در معرض كدورت ها و اختلافات ریز و درشت میان انسان هاست و این نیست جز به خاطر تفاوت در نحوه تفكر، اختلاف در سلیقه ها، سوءتفاهمات و... كه فی الواقع اجتناب ناپذیرند. در این میان نقش اطرافیان در برطرف كردن این كدورت ها بسیار مهم است و میتواند روابط سرد انسان ها را به روابط گرم و صمیمی تبدیل كند. ولی متاسفانه همواره در اجتماع افرادی بوده اند كه از مشاهده كدورت و تیرگی روابط دیگران شادمان شده و نه تنها قدمی در جهت برطرف كردن این كدورت ها برنمی دارند بلكه با شیطنت و لطایف الحیل سعی در شعله ور كردن آتش كینه و دشمنی می كنند. اینان با رفت و آمد بین دو طرف دعوا و نقل سخنان ناهنجار هر یك در نزد دیگری و به اصطلاح «سخن چینی» و «نمامی»، آنچنان بر میزان اختلافات می افزایند كه گاه دیگر كوچكترین نقطه امیدی برای اصلاح و سازش باقی نمی گذارند. به قول سعدی علیه الرحمه:
    میان دو كس جنگ چون آتش است
    سخن چین بدبخت هیزم كش است
    و درست بدلیل همین تاثیر ویرانگر است كه در روایات اسلامی به شدت از «نمامی» نهی شده و برای نمام مجازات های سنگین بیان شده است:
    «از رسول خدا(ص) مروی است: كسی كه برای سخن چینی بین دو نفر حركت كند خداوند بر او در قبرش آتشی مسلط می كند كه او را میسوزاند و چون از قبرش بیرون می آید ماری بزرگ و سیاه را بر او مسلط میفرماید كه گوشت او را میخورد تا داخل جهنم شود.»(22)
    و نیز فرمود: «چون به معراج رفتم زنی را دیدم كه سرش مانند سرخوك و بدنش مانند بدن الاغ بود و بر او هزار هزار جور عذاب بود. پس از آن حضرت پرسیده شد كه كار آن زن چه بود؟ فرمود: سخن چینی و دروغگوئی.»(23)
    و اما این عمل شیطانی آنچنان زشت و ناپسند است كه حتی عبادات انسان و از جمله «روزه» از تاثیرات سوء آن در امان نمانده و باعث بطلان آن شده و روزه دار نمام(!) را از فیوضات عبادت بی نظیر خود محروم میسازد:
    «رسول اكرم(ص) فرمود: پنج كار است كه روزه را باطل میكند و وضو را می شكند: ... و سخن چینی.»(42)
    9-نگاه حرام:
    یكی از سفارشات پیامبر اكرم(ص) در خطبه شعبانیه پیرامون آداب روزه و ماه مبارك رمضان، چشم فرو بستن از آنچه خداوند نگاه بدان را حرام فرموده میباشد:
    «... وغضوا ابصاركم عما لایحل النظر الیه: و چشم های خود را بپوشید از آنچه حلال نیست برای شما نگاه كردن بدان.»
    و از آنجا كه نگاه حرام بنا به فرموده امام صادق«ع» «تیری است زهرآلود از تیرهای شیطان كه به قلب صاحبش می خورد...»(25) و در نتیجه تخم گناه را در سرزمین دل آدمی می پاشد و در صورت تكرار به گناهان بزرگی همچون زنا می انجامد، به خوبی میتوان علت آن سخن رسول اكرم(ص) و تحریم نگاه حرام بویژه در ماه مبارك رمضان را دریافت. چرا كه نگاه حرام جدای از اینكه فی نفسه مبطل روزه است (چنانكه از پیامبر اكرم(ص) نقل شده كه فرمود: «پنج كار است كه روزه را باطل میكند و وضو را می شكند: ... ونظر و نگاه آمیخته با شهوت.»(26))، مقدمه گناهان دیگر است كه هر یك به تنهایی مبطل روزه بوده و دست یازیدن به آنها ابطال روزه را در پی خواهد داشت كه به برخی از آنها در رساله های عملیه و در بخش مبطلات روزه اشاره شده است.
    10-پرخوری:
    آنچه تاكنون و در این نوشتار پیرامون عوامل آسیب رساننده به «روزه» گفتیم تماماً اموری بودند كه در ردیف محرمات الهی قرار داشتند. ولی باید دانست كه روزه تنها از جانب این امور آسیب نمی بیند بلكه برخی عوامل هستند كه اگرچه نام گناه بر آنها نمی نهند و حرام نمی باشند ولی انجام آنها «روزه» را كم فایده كرده و روزه دار را از دست یابی به اهداف اصلی این عمل باز می دارند، كه یكی از این عوامل غیرمحرم و مكروه «پرخوری» است.
    از جمله امور مكروهی كه آدمی را در تهذیب نفس و آراسته شدن به فضائل نفسانی با شكست مواجه میكند امر «پرخوری» و «شكم پروری» است. به همین دلیل علمای علم اخلاق همواره توصیه كرده اند كه طالب فلاح و تهذیب نفس باید از این عمل بپرهیزد، و در احادیث معصومین علیهم السلام نیز به این امر سفارش شده است:
    امام صادق(ع) فرمود: هیچ چیز برای قلب مؤمن زیان بارتر از پرخوری نیست زیرا دو اثر بد به جای می گذارد: اول سنگدلی (تاریكی قلب) و دوم شهوترانی و طغیان شهوت...»(27)
    در مقابل از سوی اولیای دین توصیه اكید شده كه باید نفس و شكم را به گرسنگی و كم خوری عادت داد زیرا این عمل اخلاقی و ارزشمند تاثیر بسزایی در پاك شدن دل و جان از كدورات نفسانی و اخلاقی داشته و سهم بسزایی در تهذیب نفس دارد. كما اینكه امام صادق(ع) در ادامه حدیث فوق الذكر فرمودند:
    «... و الجوع ادام للمومن و غذاء للروح و طعام القلب و صحه للبدن: گرسنگی نان خورش مؤمن و غذای روح و طعام قلب و موجب سلامتی بدن اوست.»(28)
    و مولوی عارف و شاعر نامی قرن هفتم نیز در فضیلت جوع و گرسنگی چنین سروده:
    «گر نباشد جوع، صد رنج دگر
    از پی هیضه برآرد از تو سر
    رنج جوع از رنجها پاكیزه تر
    خاصه در جوع است صد نفع و هنر
    جوع، خود سلطان داروهاست هین
    جوع در جان نه چنین خوارش مبین
    جمله ناخوش از مجاعت خوش شدست
    جمله خوشها بی مجاعتهاردست
    جوع مرخاصان حق را داده اند
    تا شوند از جوع شیر زورمند
    جوع هر جلف گدارا كی دهند؟
    چون علف كم نیست، پیش اونهند
    كه بخور كه هم بدین ارزانیی
    تونئی مرغاب، مرغ ناپنی»(29)
    فوائد گرسنگی بسیار است، كه از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره كرد: «آئینه قلب را صفا می دهد، دل را رقیق می سازد، از فرمانبرداری خدا لذت می برد، خاكساری تولید می كند، از نافرمانی و غفلت از خدا دوری می دهد، شخص را بیاد گرسنگی روز قیامت می افكند، سورت شهرت را می شكند، طبع را بلند می سازد، عمر را طولانی می كند، بیداری شب و عبادت را آسان می گرداند، مواظبت بر طاعت را مهیا می كند و بیماری ها دور می دارد.»(30)
    و یكی از حكمتهای وجوب «روزه» نیز همین است كه خداوند رئوف چون عالم به صلاح بندگان خویش بوده برای نورانی شدن دل و جان آنها، امر به «روزه» و تحمل گرسنگی فرمود. حال اگر انسان روزه دار به هنگام افطار و سحری با پرخوری، آنچه را در طول روزه از خوردنش خودداری كرده، جبران كند بهره چندانی از «روزه» خود نخواهد برد ساقط نموده پس:
    «سزاوار آن است كه در هنگام افطار از حلال اینقدر چیز بخورد كه كل بر معده او نباشد چه سر امر روزه داشتن آن است كه قوه شهویه مقهور و ضعیف شود و تسلط شیطان كمتر گردد تا نفس قدسی از درجه بهیمیت ترقی نموده متشبه به ملائكه گردد و در او آثار تجرد و روحانیت حاصل شود و هرگاه كسی آنچه چاشت نخورده مقابل آن را در شام بخورد چگونه این مطلب دست می دهد... پس چون (روزه دار) در وقت افطار الوان طعام را بقدر چاشت و شام بلكی زیادتر بخورد لذت آن بیشتر و قوت آن (نفس) فزونتر می گردد و قوه شهویه او به هیجان می آید و آنچه مقصود از روزه بود نتیجه برعكس می بخشد پس روزه دار باید لااقل همان غذائی كه در شبهای غیر روزه میخورد بخورد و خوراك روز خود را به آن اضافه نسازد تا سودی از روزه ببیند.»(31)
    بهرحال، از آنچه در این نوشتار آورده شد این نتیجه حاصل می شود كه برای رسیدن به پاداش واقعی «روزه»، باید در طول ایام روزه گیری و ماه مبارك رمضان، انسان روزه دار در مراقبتی دائمی از اعمال، رفتار و گفتار خود بسر برد تا مبادا با ارتكاب گناه، به عمل عبادی و مبارك خود یعنی «روزه» آسیب وارد نماید و در نتیجه آنچنان كه شایسته و بایسته است از فیوضات این ماه عزیز بهره مند نشده و در پایان یكماه تحمل رنج گرسنگی و تشنگی از پاداشهای بزرگی كه خداوند در شب عید فطر به روزه داران حقیقی عطا می فرماید و تنها یكی از آنها «مغفرت و آمرزش» می باشد، محروم گردد.
    
    پی نوشت ها:
    1- شرح فارسی «مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه»، دكتر سیدجلال الدین محدث ارموی، ص135
    2- همان ص133
    4و3 - معراج السعاده، ملااحمد نراقی، ص473
    5- اربعین حدیث، امام خمینی(ره)، ص37
    6- اربعین حدیث، امام خمینی(ره)، ص61
    7- همان ص67
    8- همان ص68
    9- مصاحبه الشریعه و مفتاح الحقیقه صص133 و 134
    10- گناهان كبیره، شهید دستغیب، ج2 ص254
    11- اربعین حدیث، امام خمینی ص291
    12- نهج الفصاحه، ابوالقاسم پاینده ص547
    13و14- اصول كافی ج5 ص289
    15- همان ص291
    16- نهج الفصاحه ص461
    17- گناهان كبیره، شهید دستغیب ج2 ص278
    18- فرهنگ معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی ج5 ص722
    19- نهج الفصاحه ص551 و ص552
    20- نهج الفصاحه ص462
    21- معارف و معاریف ج5 ص699
    22و 23- گناهان كبیره ج2 ص266
    24- نهج الفصاحه ص461
    25- گناهان كبیره ج1 ص184
    26- نهج الفصاحه ص461
    27و 28- رساله سیر و سلوك بحرالعلوم، با شرح علامه حسینی طهرانی، ج150
    29- مثنوی معنوی، دفتر پنجم.
    30- اخلاق حسنه، ملامحسن فیض كاشانی ص33
    31- معراج السعاده، ملااحمد نراقی ص693

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ

مدیر وبلاگ : سید محمد ظاهر محمدی

آخرین پست ها

جستجو

نویسندگان